بر اساس یک گزارش حقوق بشری که بر اسناد میدانی و روایتهای دستاول تکیه دارد، وضعیت اقلیتهای مذهبی در ایران با روندی رو به وخامت همراه شده و مقامات حکومتی محدودیتهای گستردهای بر دسترسی به اطلاعات و ارتباط با قربانیان اقدامات سرکوبگرانه اعمال میکنند.
این گزارش نشان میدهد شمار زیادی از فعالان، بهویژه مدافعان حقوق بشر و حامیان آزادی بیان، با احکام سنگین زندان مواجه شدهاند؛ در حالی که وکلا و اعضای خانواده آنان نیز غالباً تحت نظارت امنیتی، فشار و تهدید قرار دارند.
همچنین بخوانید: واشنگتن: اقلیتهای مذهبی در ایران هدف فشارهای فزاینده قرار گرفتهاند
اقلیتهای مذهبی در ایران
بر پایه دادههای منتشرشده از سوی «ایرانوایر»، سال ۲۰۲۵ شاهد تشدید چشمگیر سیاستهای سرکوبگرانه، از جمله بازداشتها، صدور احکام اعدام و اجرای مجازاتها بوده است؛ روندی که بهطور خاص جوامع کرد و بلوچ سنی، بهویژه در مناطق عمدتاً کردنشین، را هدف قرار داده است. همزمان فشارها بر مسیحیان، یارسانیها و یهودیان افزایش یافته و آزار سیستماتیک بهائیان نیز همچنان ادامه دارد.
ساختاری مبتنی بر انحصار مذهبی
این گزارش ریشه تبعیض را در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی میداند؛ ساختاری که مذهب شیعه دوازدهامامی را در مرکز نظام سیاسی و اجتماعی قرار داده است. قانون اساسی نیز با تأکید بر «اصول اسلامی» بهعنوان مبنای نهادهای حکومتی، این مذهب را دین رسمی کشور معرفی کرده و بسیاری از عرصههای زندگی را تابع معیارهای دینی تعریف میکند.
بهطور کلی، اقلیتهای مذهبی در ایران در دو گروه اصلی قرار میگیرند:
اقلیتهای بهرسمیتشناختهشده با حقوقی مشروط
این گروه شامل مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان است که از سطحی محدود از آزادی در انجام مناسک مذهبی، آموزش دینی و امور مربوط به احوال شخصیه برخوردارند؛ اما این حقوق در چارچوب محدودیتهای قانونی و خطوط قرمز سیاسی تعریف شده است. گزارش تأکید میکند که این امتیازات همچنان مشروط به تبعیت از سیاستهای رسمی دولت است و نوکیشان مسیحی (تغییر دینداده از اسلام) در شمول این شناسایی قرار نمیگیرند.
وضعیت زرتشتیان نمونهای از این الگو تلقی میشود؛ هرچند آنان دارای یک کرسی در مجلس و برخی تضمینهای قانونی هستند، اما سازوکارهای نظارتی و ماهیت سیاسی نظام، مشارکت واقعی آنان را محدود میکند. برخی فعالان این وضعیت را «نمایش همزیستی» توصیف کردهاند که بیشتر جنبه نمادین دارد تا تغییرات بنیادین.
موضوعات مرتبط: افزایش سرکوب اقلیتها در ایران.. دستگیری ۱۷ شهروند کرد و ابهام سرنوشت آنها
اقلیتهای بهرسمیتنشده با سرکوب شدیدتر
این دسته شامل بهائیان، نوکیشان مسیحی، یارسانیها، خداناباوران و پیروان جریانهای دینی نوظهور است. اعضای این گروهها با خطر بالای بازداشتهای خودسرانه، محاکمه با اتهامات امنیتی، مصادره اموال، محرومیت از تحصیل و اشتغال، محدودیت در عبادت و حتی در برخی موارد مجازاتهایی تا حد اعدام با اتهام «ارتداد» روبهرو هستند.
در برخی موارد، هویت مذهبی با هویت قومی تلاقی پیدا میکند؛ مانند بلوچها و کردهای سنی که عمدتاً در مناطق مرزی محروم از نظر اقتصادی زندگی میکنند.
اخبار مهم: حمایت بینالمللی از اقلیتها: چالشهای حقوقی ادامهدار
بهرهبرداری از تنشهای ژئوپلیتیکی
گزارش اشاره میکند که تنشهای ایران با ایالات متحده و اسرائیل، بهویژه در جریان جنگ ۱۲روزه ماه ژوئن، در ادبیات رسمی مقامات نسبت به اقلیتها بازتاب یافته و برخی گروهها بهعنوان مرتبط با قدرتهای خارجی معرفی شدهاند.
این ادبیات شامل اظهاراتی درباره تردید در هولوکاست، اتهام همکاری بهائیان با نهادهای اطلاعاتی خارجی و نسبت دادن نقش به اقلیتها در اعتراضات داخلی بوده است.
سرکوب قضایی و نبود دادرسی عادلانه
در این گزارش دهها پرونده مستند شده که در آنها اعضای اقلیتها به دلیل فعالیتهای مسالمتآمیز — اغلب در دادگاههای انقلاب که از استقلال کافی برخوردار نیستند — با اتهامات مبهم امنیت ملی محاکمه شدهاند.
نمونههای ثبتشده شامل موارد زیر است:
احکام طولانیمدت زندان برای مسیحیان بهدلیل برگزاری کلیساهای خانگی
بازداشت و مصادره اموال بهائیان، از جمله فعالان و دانشجویان
فشارهای شدید بر روحانیون و فعالان کرد سنی
محکومیت اعراب سنی به اتهام عضویت در گروههای افراطی بر پایه شواهد ضعیف
همچنین نقضهای جدی آیین دادرسی، از جمله بازداشت بدون حکم، نگهداری در انفرادی، محرومیت از تماس با خانواده و عدم دسترسی به وکیل ثبت شده است.
شرایط زندان و وضعیت بازداشتشدگان
گزارش نشان میدهد زندانیان اقلیتها به دلیل نفوذ اجتماعی محدود، بیشتر در معرض بدرفتاری قرار دارند. موارد مستندشده شامل:
محرومیت از خدمات درمانی
بازرسیهای تحقیرآمیز خانوادهها
سهلانگاری پزشکی منجر به مرگ
اعتصاب غذا در اعتراض به شرایط نگهداری
افزایش اعدامها
طبق دادههای یک نهاد حقوق بشری، ایران همچنان از نظر اجرای مجازات اعدام در شمار کشورهای پیشرو جهان قرار دارد و دستکم ۲۱۰۵ مورد اعدام در سال ۲۰۲۵ ثبت شده که بیش از دو برابر سال پیش است. آمارها نشان میدهد اقلیتها، بهویژه کردها، بلوچها و اعراب سنی، سهم نامتناسبی در میان اعدامشدگان دارند.
نگرانیهای جدی درباره روندهای دادرسی در پروندههای اعدام نیز مطرح شده، از جمله اعترافات اجباری و بازداشتهای مخفیانه.
تبعیض اقتصادی و اجتماعی
گزارش تأکید میکند چارچوب قانونی و سابقه سیاسی کشور به شکافهای عمیق اقتصادی میان گروههای مذهبی انجامیده است. از جمله موارد ثبتشده میتوان به تعطیلی کسبوکارهای متعلق به بهائیان، محرومیت آنان از تحصیلات دانشگاهی و کارزارهای تحریض مذهبی برای قطع روابط تجاری با آنان اشاره کرد.