در اعماق قطب شمال، جایی که شب تقریباً تمام وقت را میبلعد و نور خورشید چیزی شبیه یک شوخی است، کوسه گرینلند زندگی میکند. این کوسهها مثل ماشین زماناند؛ بعضی از آنها نزدیک به ۴۰۰ سال عمر میکنند. ولی موضوعی که اخیراً ذهن دانشمندان را حسابی درگیر کرده، چشمهای این موجودات است؛ چشمهایی که انگار گذر زمان را چندان جدی نمیگیرند.
تا همین اواخر، بیشتر محققان فکر میکردند که کوسه گرینلند به خاطر زندگی در اعماق تاریک دریا و حضور دائم انگلهایی روی چشمش، احتمالاً یا چیزی نمیبیند یا دستکم بیناییاش خیلی محدود است. حالا یک مطالعه جدید که در مجله Nature Communications چاپ شده، این باورها را کنار زده و داستان تازهای تعریف میکند: شبکیه چشم این کوسه حتی پس از قرنها زندگی، نشانی از زوال سنی ندارد.
چشمهای کوسه ۴۰۰ ساله
یک روز، دوروتا اسکورونسکا-کراوسزیک، پژوهشگر دانشگاه کالیفرنیا، وقتی داشت ویدئوی کوسه گرینلند را نگاه میکرد، با تعجب دید کوسه چشمش را به سمت یک منبع نور میچرخاند و دنبال آن میکند. او میگوید: همین که این کوسه در محیط به این تاریکی، هنوز هم نور را تعقیب میکند واقعاً جالب است.
کوسه گرینلند واقعاً یکی از گونههای کمیاب مهرهداران با عمر طولانی است. ظاهری ساده دارد: بزرگ، خاکستری، با سر کوچک و پوزه گرد و کوتاه. چشمهایی کمفروغ که تقریباً همیشه چندتایی انگل بهشان چسبیده. همین ظاهر باعث شده بود خیلیها گمان کنند این حیوان عملاً نابیناست. ولی نتایج مطالعه جدید میگوید واقعیت خیلی پیچیدهتر است.
برای بررسی دقیقتر، پژوهشگران نمونههایی از کوسه گرینلند را، که بین ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ در نزدیکی جزیره دیسکو گرینلند جمع کرده بودند، زیر ذرهبین بردند. امیلی تام، یکی از اعضای گروه، میگوید وقتی کره چشم بزرگی که متعلق به یک کوسه ۲۰۰ ساله بود به آزمایشگاه رسید، واقعاً غافلگیر شد.
آزمایشهای دقیق روی بافت چشم نشان داد نه تنها سلولهای شبکیه هیچ نشانهای از مرگ یا زوال ندارند، بلکه پروتئین رودوپسین ـ همان مادهای که برای دیدن در تاریکی لازم است ـ همچنان در چشم فعال باقی مانده. حتی بهتر اینکه این پروتئین طوری طراحی شده تا بهترین کارایی را در شناسایی نور آبی داشته باشد؛ نوری که درست همان قسمتی از طیف است که در اعماق تاریک دریا بیشتر میبینند.
حالا این سؤال پیش میآید: راز عمر طولانی این کوسهها در چشمانشان پنهان است؟ محققان حدس میزنند مکانیزمهایی که باعث ترمیم DNA میشود، شاید کمک کند بافت چشم این کوسهها سالم بماند و پیری به سراغش نیاید. البته، هنوز شواهد قطعی ندارند و باید مدتها تحقیق کنند تا بفهمند دقیقاً چه چیزی باعث این مقاومت میشود.
اسکورونسکا-کراوسزیک اعتقاد دارد اگر بفهمیم چطور چشم کوسه گرینلند قرنها سالم میماند، شاید یک روز بتوانیم راههایی پیدا کنیم تا از دست دادن بینایی بر اثر پیری را در انسانها هم به تاخیر بیندازیم.
این کشف میتواند برای پژوهش روی بیماریهای چشمی مرتبط با سن، مثل دژنراسیون ماکولا، راهگشا باشد. حتی فراتر از آن، این سوال را مطرح میکند که چطور بعضی موجودات میتوانند بافتهای بدنشان را سالهای سال از دست پیری در امان نگه دارند.