حملات تقریباً شش هفتهای آمریکا و اسرائیل، رهبری مذهبی، نظامی و سیاسی ایران را فلج کرد، هرج و مرج داخلی ایجاد کرد و راه را برای تحکیم کنترل ارتش بر دولت هموار کرد.
پیامدهای فوری و میانمدت اعلام آتشبس عصر سهشنبه برای رهبری ایران و تکامل نظام سیاسی هنوز مشخص نیست. دولت ایران، که مدتها پیچیده و درک آن دشوار بود، اکنون حتی مبهمتر شده است.
نسل جدید سپاه
مجتبی خامنهای، رهبر جدید، از زمان تصدی این سمت پس از مرگ پدرش در آغاز جنگ، در ملاء عام دیده نشده است. او فقط از طریق بیانیههای کتبی ارتباط برقرار کرده است.
غیبت رهبر عالی به این گمانهزنی دامن زده است که کشور عملاً توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروی نظامی ایدئولوژیک که در چهار دهه گذشته به بازیگر اصلی در سیاست و اقتصاد ایران تبدیل شده است، اداره میشود.
به گفته علی آلفونه، محقق موسسه کشورهای عربی خلیج عربى، اگرچه رهبر عالی رئیس دولت است، اما «به نظر میرسد که او عمدتاً یک چهره تشریفاتی است».
قدرت عملاً به سایر مراکز قدرت
در سالهای اخیر، قدرت عملاً به سایر مراکز قدرت، از جمله رئیس جمهور، رئیس مجلس، رئیس قوه قضائیه و اعضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) واگذار شده است، و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در این ساختار فرماندهی مشترک، از مزیت آشکاری برخوردار است.
آلفونه خاطرنشان میکند که سردار احمد وحیدی، فرمانده سپاه، و محسن رضایی، فرمانده سابق و مشاور فعلی رهبر معظم انقلاب، چهرههای عملگرایی هستند که به استراتژی فشار اقتصادی بر نظم جهانی، از جمله سیاست داخلی ایالات متحده، برای جلوگیری از هرگونه اقدام نظامی آینده ایالات متحده متعهد هستند.
به گفته حمیدرضا عزیزی، کارشناس امور امنیتی ایران در موسسه آلمانی امور بینالملل و امنیتی، این جنگ با حذف رهبری نظامی ایران، راه را برای ظهور نسل جدیدی از فرماندهان در سپاه پاسداران هموار کرده است که انتظار میرود در سالهای آینده نقشهای بزرگتری ایفا کنند.
عزیزی اضافه میکند که نسل قدیمیتر سپاه پاسداران در طول جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ شکل گرفت، در حالی که نسل جدید تحت تأثیر حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، قیامهای بهار عربی و مداخلات ایران در خاورمیانه قرار گرفت. این تجربیات به آنها درک عمیقتری از ماهیت جنگ مدرن و رابطه بین ناآرامیهای اجتماعی و تهدیدات خارجی داده است.
عزیزی خاطرنشان میکند که این نسل جدید، در حالی که گرایشهای ایدئولوژیک خود را کاهش نمیدهد، ممکن است در رسیدگی به مشکلات اقتصادی شهروندان عملگراتر باشد. آنها همچنین در مقایسه با فرماندهان قدیمیتر که استراتژی را عملاً در میدان جنگ آموختهاند، آموزش نظامی رسمی و تخصصی دریافت کردهاند.
او توضیح داد که این امر میتواند منجر به تغییری شود که در صورت بقای رژیم، موقعیت سپاه را تقویت کند، در حالی که پس از اعلام آتشبس، شاهد برخی نارضایتیها در میان فرماندهان جوانتر سپاه نیز هستیم.
اگر خواستههای ایران در یک توافق نهایی صلح گنجانده شود، نسل جدید ممکن است آن را بپذیرد. با این حال، اگر ایران دوباره مورد حمله قرار گیرد، میتواند شکاف قابل توجهی بین نسل جدید و رهبری فعلی سپاه ایجاد کند.