فایننشال تایمز روز جمعه گزارش داد که صنعت فرش دستباف ایران به دلیل تحریمهای آمریکا، کنترل شدید ارز خارجی و بیثباتی منطقهای، به پایینترین سطح خود رسیده و صادرات آن تقریباً به مرز فروپاشی رسیده است.
اکرم فخری، فرشباف ۴۵ ساله اهل کاشان، در مصاحبه با این روزنامه با توصیف فشارهای فزایندهای که صنعتگران در سراسر ایران با آن مواجه هستند، گفت: “هزینه تولید فرش بالا است، در حالی که سود آن ناچیز است”.
سقوط تاریخی صادرات فرش ایران
طبق دادههای کمیته فرش و صنایع دستی اتاق بازرگانی ایران، انتظار میرود فرش ایرانی که زمانی نماد صادرات غیرنفتی ایران بود، اکنون تنها ۴۰ میلیون دلار درآمد برای سال مالی منتهی به مارس ۲۰۲۶ ایجاد کند که نسبت به ۴۱.۷ میلیون دلار سال قبل کاهش یافته است.
این ارقام نشان میدهد که درآمد صادرات فرش دستباف برای ششمین سال متوالی کمتر از ۱۰۰ میلیون دلار باقی مانده است، در حالی که تقریباً سه دهه پیش از ۲ میلیارد دلار فراتر رفته بود.
مرتضی حاجی آقامیری، رئیس این کمیته، این ارقام را آنقدر ناچیز توصیف کرد که میتوان گفت این بخش عملاً وجود ندارد.
این کاهش در سال ۲۰۱۸، زمانی که دونالد ترامپ، رئیس جمهور وقت آمریکا، از توافق هستهای ایران خارج شد و سیاست “فشار حداکثری” را بر تهران اعمال کرد، سرعت گرفت.
با کاهش ذخایر ارزی، مقامات ایرانی صادرکنندگان را ملزم کردند که بخشی از درآمد ارزی خود را به نرخ رسمی ارز به بانک مرکزی بفروشند، نه نرخ رایج بازار.
هیچ گونه تأمین اجتماعی یا حمایت دولتی
نمایندگان صنعت گفتند که این مقررات هرگونه انگیزهای برای صادرات را از بین برده است. عبدالله بهرامی، رئیس اتحادیه ملی تعاونیهای فرش دستباف، توضیح داد: “این سیاست این بخش را کاملاً فلج کرده است. هیچ یک از کسانی که در آن کار میکنند انگیزهای برای ادامه کار در بازارهای جهانی ندارند”.
برای بافندگانی مانند اکرم فخری، معادله اقتصادی دیگر قابل اجرا نیست. او توضیح داد که باید حدود ۲۵۰ دلار در پشم و ابریشم سرمایهگذاری کند، سپس یک سال کامل را صرف بافت یک فرش کند، به این امید که بیش از ۶۰۰ دلار فروخته شود.
او افزود که بدون هیچ گونه تأمین اجتماعی یا حمایت دولتی کار میکند و این حرفه را از نظر جسمی طاقتفرسا میکند. او گفت: “من در حالی کار میکنم که دائماً از درد کمر و پا رنج میبرم، اما استخدام یک دستیار بافنده فراتر از توان مالی من است”.
فرشهای ایرانی زمانی به حدود ۸۰ کشور در سراسر جهان صادر میشدند، اما بازارهای فعلی به چند کشور مانند امارات متحده عربی، آلمان، ژاپن، انگلستان و پاکستان محدود شدهاند.
در همین حال، کشورهای رقیب مانند ترکیه، هند، چین و افغانستان از کاهش حضور ایران در بازارهای جهانی سود بردهاند.
محسن شجاعی، تاجر فرش از مشهد، خاطرنشان کرد که پس از بسته شدن بازار آمریکا، برخی از بازرگانان به صادرات مجدد فرشهای ایرانی به ایالات متحده از طریق کشورهای ثالث روی آوردند که با پنهان کردن هویت اصلی آن، به شدت به این هنر آسیب رسانده است.
تنشهای منطقهای نیز در تعمیق بحران نقش داشتهاند. شجاعی گفت: “اختلال در حریم هوایی منطقهای پس از جنگ با اسرائیل، همراه با سایر تنشهای سیاسی، منجر به از دست رفتن اعتماد در بین بازرگانان خارجی شد”.
با وجود وعدههای رسمی برای حمایت از این بخش، چشمانداز این صنعت همچنان تاریک است.
بهرامی در پایان گفت: “آینده؟ آینده تمام شده است. صدای دستگاههای بافندگی در روستاها و شهرها کمرنگ شده و تقریباً ناپدید شده است”.