تهران و چندین شهر دیگر ایران روز دوشنبه شاهد موج جدیدی از اعتراضات مردمی در پی افزایش بیسابقه ارزش پول ملی، ریال ایران، بودند که باعث آشفتگی بازار شده و بودجه خانوارها را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.
طبق گزارشهای محلی، ارزش پول ایران در آخر هفته به پایینترین حد تاریخی خود در برابر دلار آمریکا سقوط کرد، در حالی که نرخ تورم سالانه در ماه دسامبر به ۴۲.۲ درصد رسید و مشکلات روزانه شهروندان عادی را تشدید کرد.
موج جدید اعتراضات در ايران
در بحبوحه این بحران، محمدرضا فرزین، رئیس بانک مرکزی ایران، روز دوشنبه استعفای خود را ارائه کرد و منتظر پذیرش توسط رئیس جمهور بود. عبدالناصر همتی، وزیر سابق اقتصاد، به عنوان جانشین او منصوب شد.
این آشفتگی اقتصادی چالش جدیدی را برای رهبری ایران ایجاد میکند که پس از حملات اسرائیل و آمریکا به تأسیسات هستهای ایران در ژوئن گذشته و کمپین فشار حداکثری دولت ترامپ با هدف تحمیل توافق جدید بر برنامه هستهای ایران، در تلاش است تا تسلط خود را بر کشور ۹۲ میلیون نفری حفظ کند.
مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، از طریق رسانههای اجتماعی به اعتراضات پاسخ داد و تأکید کرد که معیشت مردم دغدغه روزانه من است.
وی افزود که دولت برنامههایی برای اصلاح سیستم پولی و بانکی و حفظ قدرت خرید شهروندان دارد. او همچنین به وزیر کشور دستور داد تا از طریق گفتگو با نمایندگان معترضان به خواستههای آنها گوش دهد.
این اقدامات نشان میدهد که رئیس جمهور پزشکیان تمایل دارد پاسخگو و آشتیجو به نظر برسد، به ویژه پس از تغییر سریع رئیس بانک مرکزی.
ایران از سال ۲۰۱۷ به دلیل بحرانهای اقتصادی، خشکسالی و سایر نارضایتیها شاهد موجهای مکرر اعتراضات مردمی بوده است. هنوز مشخص نیست که آیا این اعتراضات جدید به شهرهای دیگر گسترش خواهد یافت یا خیر.
نیروهای امنیتی ایران از نیروی مرگبار برای سرکوب اعتراضات قبلی استفاده کردهاند و بسیاری از شرکتکنندگان را دستگیر کردهاند که این امر خطرات را برای معترضان فعلی افزایش میدهد. ویدیوهایی که روز دوشنبه در رسانههای اجتماعی منتشر شد، نشان میداد که نیروهای امنیتی برای پراکنده کردن تظاهرکنندگان در تهران و حداقل دو شهر دیگر، گاز اشکآور شلیک میکنند.
اقتصاددانان این بحران عمیق را به سوءمدیریت و سیاستهای اقتصادی محدودکننده، و همچنین تلاشهای دولت ترامپ برای کاهش صادرات نفت ایران و جنگ ژوئن با اسرائیل نسبت میدهند که دولت را مجبور کرد برای پوشش هزینهها به بانکهای ایرانی تکیه کند و این بحران را پیچیدهتر کرد.
امیرحسین مهدوی، دانشجوی دکترای علوم سیاسی در دانشگاه کنتیکت، گفت: “دولت گزینههای کمی برای مقابله سریع با این بحران دارد، میتواند در ازای کاهش تحریمها، رابطه خود با ایالات متحده را تغییر دهد یا هزینههای دولت را به شدت کاهش دهد، اما هیچکدام از این گزینهها محتمل به نظر نمیرسند”.
وی افزود: “خطر فعلی این است که تورم بالا ادامه یابد و ما میتوانیم شاهد تکرار تجربیات کشورهایی مانند ونزوئلا و آرژانتین باشیم”.
پیشنهاد بودجه ۲۰۲۶ نشاندهنده وسعت مخمصه دولت است و کاهش قابل توجه درآمدهای نفتی و اتکای بیشتر به درآمدهای مالیاتی را نشان میدهد، به گزارش خبرگزاری تسنیم، مجلس ایران روز دوشنبه این پیشنهاد را رد کرد.
با افزایش فشار بر خانوادههای ایرانی، شهروندان از مشکلات روزانه خود سخن گفتهاند، عمید، مدیر فروش در تهران، گفت که درآمد ماهانهاش از ۳۰۰ دلار به معادل فقط ۲۰۰ دلار در عرض دو ماه کاهش یافته و نگرانی او را در مورد پوشش هزینههای پزشکی والدینش و نگهداری ماشین افزایش داده است. او افزود: «حتی بیرون رفتن با دوستان هم محدود است. ما همه چیز را مانند ماشین حسابهای انسانی محاسبه میکنیم.»
مریم، کارمند بانک، گفت که غذای بیرون را کم کرده و از خرید گوشت قرمز یا دعوت از مهمان خودداری کرده است، او توضیح داد که حقوقش اکنون تنها دو سوم هزینههای ماهانهاش را پوشش میدهد و روزانه امور مالی خود را بررسی میکند تا قبل از پایان ماه پولش تمام نشود.
بازار ایران.. تاریخچه اعتصابات و تغییرات سیاسی
این اعتراضات با چهل و چند موج تظاهرات قبلی متفاوت است، زیرا این بار بازرگانان و مغازهداران در مرکز جنبش مردمی قرار دارند.
مایکل روبین، مورخ و متخصص خاورمیانه، به نقش تاریخی بازار در اعتراضات ایران در بیش از یک قرن اشاره کرد و خاطرنشان کرد که تحصنهای بازار بارها منجر به تغییرات سیاسی عمده شده است.
در سال ۱۹۰۵، تحصن بازاریان در اعتراض به مجازات تاجران شکر توسط دولت، جرقه انقلاب مشروطه را زد که به حکومت مطلقه سلطنت پایان داد.
در سال ۱۹۵۲، بازار در اعتراض به برکناری نخست وزیر محمد مصدق تعطیل شد، در حالی که در ژانویه ۱۹۷۸، تعطیلی بازار در اعتراض به مقالهای انتقادی از روحالله خمینی، جنبش اعتراضی را که منجر به انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ شد، آغاز کرد.
به گفته روبین، مشارکت بازار سنتی و محافظهکار در اعتراضات فعلی نشان دهنده کاهش قابل توجه حمایت مردمی از رژیم در میان ارکان اصلی آن است.
او همچنین خاطرنشان کرد که افزایش تورم و کاهش مداوم ارزش ریال، بازرگانان و شهروندان را خشمگین کرده و اعتراضات آنها را توجیه میکند.
او افزود که جنگ اخیر با اسرائیل اعتبار رژیم را نزد حامیان اصلیاش بیشتر از بین برد، زیرا فداکاریهای اقتصادی ایرانیان در طول دههها توسط حملات آمریکا و اسرائیل بیمعنی شد.