تجزیه و تحلیل دادههای حمل و نقل نفت که توسط کپلر برای ایران اینترنشنال به دست آمده است، نشان میدهد که تلاشهای ایران برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز هنوز تغییرات ملموسی در صادرات نفت این کشور ایجاد نکرده است.
بیش از یک دهه است که تهران سرمایهگذاری سنگینی در ترمینال نفتی جاسک انجام داده است، پروژهای که هدف آن انتقال بخشی از صادرات نفت خام خود به خلیج عمان و ایجاد یک مسیر صادراتی جایگزین در خارج از خلیج فارس در مواقع بحرانی است.
نفت ایران به خارک
با این حال، دادهها نشان میدهد که نقش این ترمینال تاکنون در سیستم صادرات ایران بسیار محدود بوده است.
طبق دادههای کپلر، بارگیری نفت در ۲۵ روز اول ماه مارس به طور متوسط حدود ۱.۸۴ میلیون بشکه در روز بوده است، در حالی که ترمینال جاسک تنها حدود ۸۱۰۰۰ بشکه در روز، کمتر از ۵٪ از کل صادرات نفت ایران، را به خود اختصاص داده است.
الگوهای تاریخی نشان میدهند که این محدودیت ممکن است ساختاری باشد. ایران صادرات نفت از جاسک را در اکتبر ۲۰۲۴، در بحبوحه تشدید تنشهای نظامی با اسرائیل، آغاز کرد. در ابتدا، صادرات به حدود ۷۷۰۰۰ بشکه در روز محدود میشد و تا مارس ۲۰۲۵، به طور متوسط حدود ۵۴۰۰۰ بشکه در روز بود.
این در حالی است که بندر جاسک از طریق یک خط لوله تقریباً ۱۰۰۰ کیلومتری به مناطق اصلی تولیدکننده نفت ایران متصل است – سرمایهگذاریای که برای افزایش ظرفیت صادرات فراتر از خلیج فارس طراحی شده است.
با این حال، ایران تقریباً به طور کامل به جزیره خارگ وابسته است. دادههای کپلر نشان میدهد که بیش از ۸۴ درصد از صادرات نفت در ماه مارس از خارگ بارگیری شده است، در حالی که تنها ۴.۴ درصد از جاسک و تقریباً ۱۰ درصد از بنادر سروش و پارس جنوبی بوده است.
این تمرکز، آسیبپذیری استراتژیک آشکاری ایجاد میکند، زیرا هرگونه اختلال در خارگ میتواند صادرات نفت ایران را به طور قابل توجهی فلج کند.
این خطرات در بحبوحه تشدید درگیری بین ایران، ایالات متحده و اسرائیل آشکارتر شدهاند. تنگه هرمز – که تقریباً یک پنجم تجارت نفت جهان از آن عبور میکند – یک نقطه کانونی بحران است و تهران گاهی اوقات ترافیک دریایی را محدود میکند.
عملیات نظامی ایالات متحده در منطقه
در همین حال، گزارشهایی مبنی بر گسترش عملیات نظامی ایالات متحده در منطقه، از جمله برنامهریزی احتمالی در اطراف جزایر استراتژیک نزدیک تنگه که میتواند برای کنترل ترافیک دریایی مورد استفاده قرار گیرد، منتشر شده است.
این دادهها به یک واقعیت اساسی اشاره دارند: با وجود سالها سرمایهگذاری، ایران نتوانسته وابستگی خود به تنگه هرمز یا مهمتر از آن، به قطب صادراتی خود در خارک را کاهش دهد. در یک محیط منطقهای بیثبات، این وابستگی نشاندهنده یک آسیبپذیری ساختاری قابل توجه است.