ایران در حال حاضر موجی از اعتراضات گسترده را تجربه میکند که بزرگترین آن از زمان جنبش زنان، زندگی، آزادی در سپتامبر ۲۰۲۲ است.
این اعتراضات در اواخر دسامبر ۲۰۲۵ در نتیجه یک بحران شدید اقتصادی آغاز شد، اما به سرعت به چالشی گستردهتر برای رژیم مذهبی حاکم تبدیل شد.
اعتراضات در ایران
این اعتراضات توسط بازرگانان بازار بزرگ تهران پس از سقوط بیسابقه ارزش ریال به حدود ۱.۴۵ میلیون در برابر هر دلار آمریکا، در مقایسه با ۸۲۰ هزار ریال در سال قبل، آغاز شد.
در همین حال، تورم از ۴۰ درصد فراتر رفت و بسیاری از ایرانیان را قادر به خرید مایحتاج اولیه نکرد. به گفته بسیاری از تحلیلگران و اقتصاددانان، این بحران نشان دهنده دشواری بازرگانان در رقابت با رقبایی است که از منابع دولتی بهره میبرند.
بازار بزرگ.. بین مقاومت و رویارویی
از سال ۱۹۷۹ تا جنگ هشت ساله ایران و عراق، بازار بزرگ توانسته بود شوکهای اقتصادی را جذب کند و راههایی برای بقا پیدا کند و به رژیم ایران کمک کند تا از بحرانها عبور کند.
اما این بار، در نتیجه شکست اقتصادی بیسابقه، بازرگانان موضع منفعل خود را کنار گذاشتند و به طور فعال در برابر رژیم مقاومت کردند.
آنچه کمتر از یک هفته پیش با تجمع مغازهداران آغاز شد، اکنون به اعتراضات علنی و درگیریهای شبانه با نیروهای امنیتی در خارج از مرزهای بازار تبدیل شده است. از نظر تاریخی، بازار بزرگ نقش مهمی در تغییر رژیم در ایران، از انقلاب مشروطه ۱۹۰۶ تا سرنگونی شاه در سال ۱۹۷۹، ایفا کرده است.
اگرچه پیشبینی اینکه آیا این اعتراضات به تغییرات اساسی منجر خواهد شد یا خیر، خیلی زود است، اما واضح است که بازرگانان، که به چنین تظاهراتی عادت ندارند، اکنون شعارهایی علیه رژیم سر میدهند و خواستار سرنگونی آن هستند.
بحران اقتصادی و سیاسی در هم تنیده
ایران اکنون با یک مخمصه فراگیر مواجه است که با بحران شدید اقتصادی، انزوای بینالمللی و ناتوانی در مدیریت چالشهای داخلی مشخص میشود. اگرچه رژیم از طریق زور قدرت خود را حفظ میکند، اما نخبگان حاکم ضعیفتر و آسیبپذیرتر از همیشه به نظر میرسند.
در همین حال، بحران دیپلماتیک بزرگ پیرامون برنامه هستهای ایران همچنان ادامه دارد، در حالی که این کشور با اعمال مجدد تحریمهای فلجکننده توسط سازمان ملل و ایالات متحده دست و پنجه نرم میکند.
علاوه بر این، انتظارات ایران از عملیات نظامی مجدد اسرائیل پس از جنگ ۱۲ روزه در ژوئن ۲۰۲۵ نیز وجود دارد.
مداخله احتمالی دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، در رویارویی با ایران میتواند منجر به تلفات حتی بیشتر و تخریب گستردهتری نسبت به جنگ قبلی شود.
پاسخ تهران احتمالاً شدید خواهد بود، به ویژه با توجه به زرادخانه تقریباً ۲۰۰۰ موشک بالستیک سنگین آن که قبلاً برای هدف قرار دادن پایگاههای ایالات متحده در خاورمیانه استفاده کرده است.
گزارشی در مجله کانادایی نشنال پست نشان داد که “نیروهای دفاعی اسرائیل در بحبوحه آشفتگی داخلی در جمهوری اسلامی، در حال تسریع آمادهسازی برای جنگ چند جبههای با ایران هستند.”
بحرانهای منطقهای و مشروعیت داخلی
ایران در نتیجه سقوط رژیم بشار اسد در سوریه و تضعیف متحدان کلیدی رژیم مانند حزبالله و حماس، دورهای از تحولات عمیق را تجربه میکند.
این شرایط، به دلیل بحرانهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و همچنین تفاوتهای نسلی، مانع از جاهطلبیهای رژیم ایران برای هژمونی منطقهای شده است.
بحران مشروعیت رژیم در نظر جوانان، توانایی آن را برای اعمال نفوذ هژمونیک مداوم نیز کاهش داده است.
اعتراضات فعلی زنان، تهدیدی مستقیم برای سلطه نهاد مذهبی تندرو است. در طول دو دهه گذشته، رژیم ایران در برقراری ارتباط با شهروندان خود و برآورده کردن نیازهای آنها شکست خورده است.
نسل جدیدی در ایران ظهور کرده است که تحت تأثیر رسانههای اجتماعی و جهانی شدن، خواستار آزادی شخصی، سکولاریسم و حق رویای آیندهای متفاوت است. این نسل که بین سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲ متولد شده و در ایران به عنوان “نسل دهه ۸۰” شناخته میشود، هیچ خاطره مستقیمی از انقلاب ایران یا دوران شاه ندارد، اما دوران شاه را “عصر طلایی” نوسازی، پیشرفت اقتصادی و اجتماعی و گشودگی به جهان میداند.
این اعتراضات خواستار بازگشت سلطنت هستند.
این جوانان والدین خود را به خاطر جایگزینی رژیم شاه با یک نظام مذهبی فاسد و بیکفایت سرزنش میکنند و رژیم اسلامی فعلی را عامل اصلی این تغییر فکری و فرهنگی میدانند.
در نتیجه، اعتراضات فعلی ایران، از جمله اعتراضاتی که از بازار بزرگ سرچشمه گرفته، شامل شعارهایی است که خواستار بازگشت سلسله پهلوی، به ویژه ظهور ولیعهد تبعیدی رضا پهلوی هستند و شعارهایی مانند “جاوید شاه” برجسته هستند.
اگرچه پیشبینی آنچه در کوتاه مدت اتفاق خواهد افتاد دشوار است، اما میتوان ایران امروز را در وضعیت شورش گسترده توصیف کرد و این سوال اساسی همچنان باقی است که آیا این اعتراضات به یک انقلاب تمام عیار تبدیل خواهد شد یا خیر.