بررسیها و تحلیلهای سیاسی حالا نشان میدهد توافق موقت بین آمریکا و ایران، این روزها در بحبوحه تنشهای نظامی اطراف تنگه هرمز و اختلافهایی که سر تفسیر مفاد توافق زیاد شده، سختترین روزهایش را تجربه میکند.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در یک نشست خبری توی تهران گفته ایران خودش را درگیر یک رویارویی تاریخی برای دفاع از استقلالش میداند و تأکید کرد که کشور همچنان پای حق خودش برای مدیریت ناوبری در تنگه هرمز ایستاده—همانطور که یادداشت تفاهم هم تأکید کرده.
توافق موقت ایران و آمریکا
از آن طرف، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در اجلاس ناتو در آنکارا، ادامه مذاکرات با ایران را “اتلاف وقت” نامید. این حرف درست وسط دوری از تنشهای نظامی متقابل زده شد؛ جایی که حملات به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز، حملات آمریکا داخل ایران، و بعد واکنش ایران با هدف گرفتن پایگاههای آمریکا در بحرین و کویت رخ داد.
کارشناسها معتقدند که این توافق موقت فقط بحران را عقب انداخته و اصلاً به مشکلات اصلی، مثل آینده تنگه هرمز و تحریمهای آمریکا، نپرداخته. هر دور تشدید تنش، شانس سقوط توافق را بیشتر کرده. اریک بروئر، مشاور امنیتی سابق آمریکا، گفته دولت ترامپ یک توافق شُل و ول را پذیرفت که بحثهای اصلی را به تعویق انداخت تا هزینههای جنگ ادامهدار را کاهش بدهد؛ ولی این کار بحران پیچیدهتری ساخت.
ولی نصر، پژوهشگر، هشدار داد اگر تنشها همینطور بالا رونده، توافق یکباره ممکن است فرو بریزد. تهران، رفتار آمریکا در تنگه هرمز را تلاشی برای گرفتن کنترل یکی از مهمترین ابزارهای چانهزنی خودش میداند.
الی گرانمایه، پژوهشگر، گفته ریشه اختلاف دقیقاً اجرای تعهدات است. ایران حاضر نیست نفوذش توی تنگه را از دست بدهد، مگر اینکه اول مزایای اقتصادی ملموس را ببیند. در حالی که واشنگتن معتقد است باز شدن مسیر ناوبری، اصل و اساس توافق است.
تهران، آمریکا را به نقض توافق متهم میکند؛ میگوید راهاندازی یک خط کشتیرانی جدید در بخش جنوبی تنگه هرمز خلاف مفاد توافقنامه است. ولی آمریکا پاسخ داده تضمین آزادی کشتیرانی، هدف اصلی توافق بوده و ایران حق ندارد مانع عبور کشتیها شود.
بحران وقتی اوج گرفت که آمریکا معافیت موقت صادرات نفت ایران را لغو کرد؛ همان چیزی که تهران دستاورد اقتصادی اصلی خودش در توافق میدانست.
حالا برای آرام کردن اوضاع، میانجیها درباره پیشنهاد راهاندازی یک سازوکار مشترک بین ایران و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس بحث میکنند؛ برای اطلاعرسانی به کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند. ولی اختلاف درباره درخواست ایران برای گرفتن هزینه امنیتی از کشتیها همچنان برجاست و آمریکا و کشورهای غربی با آن مخالفت کردهاند.
ناظرها میگویند ایران کنترل تنگه هرمز را برگ برنده بزرگی در همه مذاکرات آینده میداند. اگر مجبور شود این کنترل را قبل از برداشته شدن تحریمها از دست بدهد، عملاً یکی از اصلیترین ابزارهایش را از دست داده و رسیدن به یک توافق دائمی را حتی دشوارتر میکند.