عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی ایران، اظهار داشت که کشورش وارد مرحله ابرتورم نشده است و تأکید کرد که بحران پولی همچنان تحت کنترل است. با این حال، فرشاد مومنی، استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی در تهران، معتقد است که ابرتورم پیش از این رخ داده است.
همتی در یک مصاحبه تلویزیونی در روز چهارشنبه گفت که برخی پیشبینی کرده بودند که ایران به ابرتورم خواهد رسید و افزود: «تاکنون این اتفاق نیفتاده است.» با این حال، او افزایش هزینههای زندگی را تصدیق کرد و اظهار داشت که کالاهای اساسی هنوز در بازارها موجود است، هرچند با «قیمتهای بالا».
در همان روز، مومنی به وبسایت خبرآنلاین گفت که ایران از مرحله ابرتورم عبور کرده است و به دادههای رسمی اشاره کرد که افزایش شدید قیمت کالاها، به ویژه برای خانوادههای کمدرآمد و فقیرترین مناطق را نشان میدهد.
اقتصاد ایران در آستانه
بخشی از اختلاف نظر ناشی از تعریف این اصطلاح است. معیاری که توسط اقتصاددان فیلیپ کاگان در سال ۱۹۵۶ تعیین شد، تورم بیش از ۵۰٪ در ماه را تعریف میکند. طبق این استاندارد، ایران هنوز با رسیدن به تورم بیش از حد فاصله دارد و تورم ماهانه در ماه تیر که در ۲۲ ژوئیه به پایان رسید، تقریباً به ۳.۱٪ رسیده است.
با این حال، استانداردهای دیگر، نرخ تورم سالانه بیش از ۱۰۰٪ را به عنوان شاخصی از تورم بیش از حد در نظر میگیرند، آستانهای که مومنی میگوید برخی از مناطق و بخشها در ایران به آن نزدیک شدهاند یا حتی از آن پیشی گرفتهاند.
طبق دادههای رسمی، تورم سالانه به صورت نقطه به نقطه در ماه ژوئیه تقریباً به ۸۷.۹٪ رسیده است، در حالی که تورم قیمت مواد غذایی و آشامیدنی به ۱۲۸.۱٪ رسیده است.
این ارقام در حالی ارائه میشوند که حداقل دستمزد حدود ۱۶۶ میلیون ریال در ماه است که معادل حدود ۸۷ دلار با نرخ ارز بازار است، در حالی که دستمزدهای معمول بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون ریال است. در همین حال، قیمت برخی از اقلام غذایی در مقایسه با یک سال پیش بیش از دو برابر شده است.
کوپنهای غذا یک هفته دوام نمیآورند
در بحبوحه این جنجال، همتی پیشنهاد افزایش ۲۳ درصدی ارزش کوپنهای غذای دولتی را داد که مجموع آن را به ۱۲.۳ میلیون ریال در ماه یا حدود ۶.۴۰ دلار با نرخ ارز بازار میرساند.
مومنی معتقد است که این بحران فراتر از شاخصهای اقتصادی است و هشدار میدهد که سالها تورم مداوم، اعتماد و ثبات اجتماعی را تضعیف کرده و شکاف بین طبقات اجتماعی را افزایش میدهد.
او اظهار داشت که ایران دهههاست با نرخ تورم بالا زندگی میکند و خاطرنشان کرد که سیاستهای تورمی تقریباً ۵۵ سال است که بخشی از واقعیت اقتصادی کشور بودهاند.
او افزود که ترکیب تورم و بیکاری، جامعه را به سمت چیزی که او «غار فلاکت» توصیف کرد، سوق میدهد و از مقاماتی که در مورد خطرات تورم صحبت میکنند، انتقاد کرد، گویی که آنها صرفاً ناظر بحران هستند و نه مسئول رسیدگی به آن.
فشارها بر بازار کار
با کاهش ظرفیت بازار کار برای جذب فشارهای اقتصادی، بحران در حال تشدید است. نرخ بیکاری رسمی حدود ۷.۶ درصد است، اما مومنی با استناد به گزارش سازمان برنامه و بودجه مبنی بر اینکه تنها حدود یک سوم از جمعیت در سن کار در فعالیتهای اقتصادی مشارکت دارند، صحت این رقم را زیر سوال برد.
گزارشها همچنین نشان میدهد که برخی از شرکتهایی که کارگران را اخراج و سپس دوباره استخدام کردهاند، از اواخر ماه مه دستمزدها را پرداخت نکردهاند و این کارگران را بدون منابع جایگزین درآمد و مزایای بیمه بیکاری رها کردهاند.
در ماه ژوئیه، تقریباً ۱۶۰۰ کارگر در گروه ماشینسازی تبریز در اعتراض به عدم پرداخت دستمزدها اعتصاب کردند.
دولت به دنبال راهحلهای مصالحهآمیز برای بحران است.
همتی به نوبه خود، بستهای از اقداماتی را که دولت برای مقابله با بحران انجام میدهد، ارائه کرد و خاطرنشان کرد که صادرات نفت ایران عملاً متوقف شده و ذخایر ارزی کشور همچنان در ایالات متحده مسدود است.
وی اظهار داشت که تقریباً ۱۲ میلیارد دلار از وجوه ایران که در قطر نگهداری میشود و قرار بود طبق توافقات قبلی در دسترس قرار گیرد، با وجود امضای توافقات بانکی اولیه که هنوز اجرا نشدهاند، همچنان مسدود است.
او همچنین در مورد مذاکرات با عراق در مورد استفاده از وجوه ایران که در بانک تجارت عراق به عنوان ضمانت برای قراردادها با شرکتهای ایرانی نگهداری میشود، علاوه بر پیشنهاد ایجاد یک کریدور مالی بین کشورهای بریکس برای کاهش وابستگی به ارزهای خارجی، بحث کرد.
با این حال، آمار بانک مرکزی میزان فشار را نشان میدهد؛ تخصیص ارز خارجی برای کالاهای اساسی و کشاورزی در طول پنج ماه نسبت به سال قبل حدود ۸ درصد کاهش یافته است، در حالی که میزان ارز موجود برای تولیدکنندگان حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است.
همتی اظهار داشت که دولت نمیخواهد برنامه کوپن غذا را با چاپ پول تأمین مالی کند، در زمانی که قدرت خرید ایرانیان به طور قابل توجهی کاهش یافته است.
بحرانی فراتر از اصطلاحات
اقتصاددانان و مقامات ایرانی هشدار میدهند که ادامه تورم، همراه با رشد ضعیف و کاهش دستمزدها، میتواند به یک بحران عمیقتر اجتماعی-اقتصادی منجر شود.
مصطفی پوردهقان، نماینده مجلس، اظهار داشت که عرضه پول به رکورد تقریباً ۱۷۰ کوادریلیون ریال رسیده است که نشان دهنده انقباض اقتصادی حدود ۳ درصد در طول پنج ماه است و خواستار تشکیل کمیته اضطراری برای رسیدگی به تورم و افزایش قیمتها شد.
در نهایت، همتی و مومنی ممکن است در مورد دقیقترین اصطلاح برای توصیف اقتصاد ایران اختلاف نظر داشته باشند، اما تأثیر بحران بر زندگی شهروندان از هر تعریف اقتصادی واضحتر است: دستمزدها با قیمتها همگام نیستند، کالاهای اساسی گرانتر میشوند و قدرت خرید به سرعت در حال کاهش است.