عرضه دستگاههای اینترنت ماهوارهای استارلینک در بازارهای جدید در کشورهای همسایه ایران میتواند توانایی جمهوری اسلامی در کنترل دسترسی به اینترنت را پیچیده کرده و به طور بالقوه قیمت این دستگاهها را کاهش دهد، دستگاههایی که به ابزاری حیاتی برای دور زدن قطعیهای شبکه اعمال شده توسط دولت تبدیل شدهاند.
تنها در عرض شش هفته، دو کشور هممرز با ایران بازارهای خود را به روی سرویس اینترنت ماهوارهای اسپیسایکس گشودند. عراق در ۱۷ جولای استارلینک را مجاز اعلام کرد، در حالی که امارات متحده عربی در ۲۸ آگوست مجوز عمومی ۱۰ ساله به این سرویس اعطا کرد و فروش عمومی از ۳ سپتامبر آغاز شد.
طبق گزارشها، اسپیسایکس در طول خاموشی برنامهریزی شده اینترنت در ژانویه ۲۰۲۶، از هزینههای اشتراک برای دستگاههای استارلینک که در داخل ایران فعالیت میکنند، چشمپوشی کرد و خرید خود دستگاهها، هرچند به صورت غیرقانونی، را به یکی از موانع اصلی دسترسی به این سرویس تبدیل کرد.
استارلینک در همسایگی ایران
تاکنون، دستگاههای استارلینک که به ایران میرسند، عمدتاً از طریق زنجیرههای تأمین بازار سیاه شامل واسطههای متعدد عبور کردهاند. اجازه فروش قانونی در دو کشور همسایه، این زنجیرهها را کوتاه میکند، عرضه دستگاهها را افزایش میدهد و به طور بالقوه قیمت آنها را در داخل ایران کاهش میدهد.
کیت استاندارد استارلینک در حال حاضر حدود ۴۰۰ دلار در امارات متحده عربی قیمت دارد، در حالی که همین مدل در پایان ماه اوت در بازار سیاه ایران حدود ۲۱۰۰ دلار قیمت داشت و طبق دادههای جمعآوریشده توسط پلتفرم Starlink4Iran، استارلینک مینی حدود ۱۸۵۰ دلار قیمت داشت.
در طول قطعی اینترنت در ژانویه، قیمت کیت استاندارد به حدود ۳۰۰۰ دلار افزایش یافت، در حالی که نسخه مینی تقریباً به ۲۳۰۰ دلار رسید. این افزایش چیزی بیش از حاشیه سود را نشان میدهد. دستگاههایی که وارد ایران میشوند، علاوه بر هزینههای قاچاق دستگاهها از مرزها، از طریق واسطههایی عبور میکنند که با خطر مصادره و تحریم مواجه هستند.
بازارهای قانونی در کشورهای همسایه این خطرات را از بین نمیبرند، اما میتوانند تعداد واسطهها را کاهش دهند و دستگاهها را در مقادیر بیشتر و با قیمتهای پایینتر در دسترس قرار دهند.
مسیر جدیدی از طریق عراق
تأثیر بالقوه میتواند در عراق، که مرز زمینی طولانی با ایران دارد و تجارت و سفر قابل توجهی بین دو کشور برقرار است، حتی بیشتر باشد.
احمد احمدیان، فعال آزادی اینترنت و مدیر Holistic Resilience، یک سازمان غیرانتفاعی که برای گسترش دسترسی ایرانیان به استارلینک تلاش میکند، گفت که اربیل در حال حاضر منبع قابل توجهی از تجهیزات ارتباطی است که از طریق کانالهای غیررسمی به ایران میرسد.
وی افزود که قانونی کردن این سرویس میتواند این شبکه را گسترش دهد تا شامل تاجران و افرادی شود که مرتباً بین دو کشور سفر میکنند.
به گفته احمدیان، در فصول اوج مانند اربعین، زیارت سالانه شیعیان که شاهد جابجایی میلیونها مسافر بین ایران و عراق است، بازرسی کامل از هر چیزی که مسافران حمل میکنند دشوارتر میشود.
احمدیان انتظار دارد که برخی از مسافران دستگاههای استارلینک را برای استفاده شخصی یا فروش مجدد به ایران بیاورند و این دستگاهها حتی ممکن است به نوعی “سوغاتی” تبدیل شوند که مسافران از عراق با خود میآورند.
استارلینک مینی کوچکتر، تقریباً به اندازه یک لپتاپ، میتواند به ویژه جذاب باشد و حمل و نقل آن را نسبت به یک دیش ماهواره استاندارد آسانتر میکند، اگرچه هنوز دسترسی رسمی آن در عراق تأیید نشده است.
اما بازار استارلینک عراق هنوز با موانع قابل توجهی روبرو است.
کمیسیون ارتباطات و رسانههای عراق این مجوز را صادر کرد، اما وزارت ارتباطات میگوید که قرارداد جداگانهای با اسپیس ایکس امضا نکرده و در مورد قیمتگذاری و مسیریابی ترافیک داده از طریق قطر اعتراضهایی را مطرح کرده است.
منطقه کردستان تحت مقررات جداگانهای فعالیت میکند و تا اوایل سپتامبر، هیچ توافق نهایی با اسپیس ایکس اعلام نشده بود.
به گفته مقامات عراقی، حدود ۴۰ هزار دستگاه بدون مجوز قبل از صدور مجوز در این کشور فعال بودند و تقریباً به ۲۰۰ هزار نفر، از جمله پرسنل دولتی و امنیتی، خدمات ارائه میدادند.
بنابراین، اختلافات نظارتی میتواند توسعه بازار قانونی را کند کند، اما بعید است که شبکه موجود از فروشندگان، تکنسینها و کاربران را از بین ببرد.
امارات متحده عربی: منبع بالقوه دیگر
امارات متحده عربی نیز منبع بالقوهای برای دستگاهها است. تجهیزات استارلینک قبل از صدور مجوز عمومی در مناطق آزاد دبی موجود بود و برخی از دستگاهها از طریق واسطهها به ایران رسیدند.
شروع فروش عمومی قانونی، دستیابی به دستگاهها را آسانتر میکند.
یک دستگاه برای دهها کاربر
افزایش دسترسی به دستگاههای استارلینک در ایران لزوماً به این معنی نیست که فقط کسانی که توانایی خرید یکی از آنها را دارند، از آن بهرهمند میشوند.
برخی از دارندگان دستگاهها از قبل اتصالات خود را با سایر کاربران، از جمله از طریق سرویسهای VPN و سایر ابزارهای دور زدن فیلتر، به اشتراک میگذارند.
ابزارهایی مانند NasNet Connect میتوانند از شبکه ملی اطلاعات ایران برای اتصال به یک دروازه محلی استفاده کنند که مسیر آن به اینترنت جهانی از طریق Starlink امن شده است.
این مکانیسم به ویژه مهم است زیرا مقامات ایرانی بارها در دورههای ناآرامی و بحران، دسترسی به اینترنت جهانی را قطع کردهاند، در حالی که شبکه ملی اطلاعات و سرویسهای محلی تأیید شده را عملیاتی نگه داشتهاند.
بنابراین، اتصال یک کاربر به دروازه محلی میتواند از طریق زیرساختهای مخابراتی ایران باقی بماند، در حالی که اتصال دروازه به دنیای خارج از طریق Starlink انجام میشود و نقاط دسترسی بینالمللی سنتی تحت کنترل دولت را دور میزند.
به گفته احمدیان، یک دستگاه واحد میتواند تقریباً به 20 تا 30 کاربر برای استفاده نسبتاً سبک، مانند پیامرسانی و مرور وب، خدمات ارائه دهد، در حالی که تماسهای ویدیویی، پخش جریانی و دانلودهای بزرگ این تعداد را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد.
همچنین یک انگیزه مالی وجود دارد، زیرا صاحبان دستگاه میتوانند VPN یا سایر خدمات دسترسی به اینترنت را برای جبران هزینههای تجهیزات یا حتی ایجاد درآمد بفروشند. اگر قیمتهای پایینتر، سرمایهگذاری اولیه را کاهش دهد، میتوان دستگاههای اضافی را به عنوان دروازههایی برای خدمترسانی به گروههای کاربران به جای اتصالات فردی، تغییر کاربری داد.