ایران این روزها تلاش میکند مصرف بنزین را کنترل کند چون عرضه سوخت سختتر شده: جنگ و مشکلات واردات کار را پیچیده کرده و اختلاف بین تولید داخلی و تقاضا هر روز بیشتر میشود.
دولت سه راه پیش رو دارد. یکی از آنها این است که روزانه به هر پمپ بنزین فقط مقدار مشخصی سوخت بدهد، طوری که اگر سهمیهشان را فروختند، همانجا کار را تعطیل کنند تا روز بعد. قیمت بنزین فعلاً تغییر نمیکند، ولی سوخت همیشه در دسترس نخواهد بود.
طرح دوم محدودیت مشابهی را مستقیماً روی خودروها اجرا میکند. هر وسیله نقلیه به اندازه سهمیه خودش بنزین یارانهای میگیرد، ولی اگر کسی بیشتر خواست، باید مازاد را به قیمت آزاد بخرد.
بحران بنزین در ایران
سومین گزینه کمی متفاوت است: به جای خودرو یا پمپبنزین، سهمیه را به هر فرد اختصاص میدهند، چیزی حدود ۳۰ لیتر در ماه برای همه – حتی کسانی که ماشین ندارند. مردم حق دارند سهمیهشان را بفروشند. این طرح، طبق برنامه، حدود روزی ۳۰ میلیون لیتر ویژه حملونقل عمومی و تاکسیها و خودروهای اشتراکی کنار میگذارد تا قیمت کرایهها ناگهان بالا نرود.
اجرای این ایده سوم، به گفته مقام مسئول، با یک برنامه سه ساله همراه میشود: نصب ۴۰۰ هزار موتور برقی، تبدیل ۱۳۰ هزار کامیون کوچک به گازسوز، و اضافه کردن ۷۳۰۰ اتوبوس جدید. هنوز کسی نگفته دقیقاً پولش از کجا قرار است تامین شود یا چه تاریخی قرار است این اتفاق بیفتد.
در همین حال، اختلاف بین تولید و مصرف هر روز فشار را بیشتر میکند. طبق آخرین آمار دولت، پالایشگاههای ایران حدود ۱۲۱ میلیون لیتر بنزین در روز تولید میکنند اما مصرف روزانه به ۱۳۵ میلیون لیتر میرسد، یعنی روزانه ۱۴ میلیون لیتر کسری داریم.
البته منابع مختلف عدد دیگری هم گفتهاند – مثلاً خبرگزاری رویداد۲۴ از مقام دولتی نقل کرده که تولید واقعی ممکن است نزدیکتر به ۱۱۲ میلیون لیتر باشد. این اختلاف هنوز توضیح داده نشده، شاید به خاطر تغییر شرایط تولید باشد.
رئیسجمهور مسعود پزشکیان هم قبلاً اعلام کرده امسال ایران حدود ۶ میلیارد دلار فقط برای واردات بنزین کنار گذاشته، ولی واقعیت این است که کاهش درآمد نفتی، محدودیتهای ارزی و مشکلات واردات، اوضاع را برای دولت سختتر کرده است.
جدال بر سر قیمت بنزین هم هنوز ادامه دارد. چند هفته پیش قرار بود در استان کرمان طرحی اجرا شود که بنزین مازاد بر سهمیه را با قیمت خیلی بالاتر بفروشند اما درست چند ساعت مانده به اجرا، بعد از چانهزنی بین استانداری و مقامات تهران، پروژه متوقف شد.
قرار شد فعلاً همه چیز به روال قبل بماند تا بحثها ادامه پیدا کند. نه وزارت نفت و نه دولت توضیح ندادند که این طرح دقیقاً بر چه اساسی بود، قیمت را چطور تعیین کردند یا کرمان از کجا انتخاب شد. معلوم نشد این فقط یک آزمایش محلی بوده یا شاید قرار است مدلش را به کل کشور گسترش بدهند.
بحث بنزین در ایران همیشه موضوع ملتهب و حساسی است، مخصوصاً بعد از اعتراضات آبان ۹۸ که با موج گرانی ناگهانی بنزین جرقه خورد. آن اعتراضات خیلی زود گسترده شد؛ صدها شهر درگیر شدند و صدها کشته در جریان سرکوب و قطع اینترنت ثبت شد.
با اینکه دولت میگوید برنامهای برای گران کردن بنزین ندارد، بررسی همین سه طرح جدید یعنی فشار به مردم برای کم کردن مصرف بنزین، یا دستکاری یارانهها. پزشکیان رئیسجمهور فعلی هم موقع انتخابات گفته بود تا مردم راضی نباشند، بنزین گران نمیکند و تا خودروی کممصرف نیاید، خبری از افزایش قیمت نخواهد بود.
ولی امروز با این بحران عرضه و هزینه سرسامآور واردات، دولت سر دو راهی سختی مانده؛ میخواهد هم جیرهبندی را تشدید کند و هم دوباره خشم عمومی را شعلهور نکند ولی هیچ تصمیمی آسان نیست.