علیرغم ویرانیهای ناشی از جنگ ۱۶ هفتهای بین ایران، ایالات متحده و اسرائیل، کارشناسان و تحلیلگران معتقدند که چشمانداز اقتصادی بلندمدت ایران روشنتر از سالهای گذشته است، زیرا انزوای بینالمللی تحمیلشده بر جمهوری اسلامی ناشی از دههها تحریم به پایان خود نزدیک میشود.
ناظران خاطرنشان میکنند که توافق حاصلشده بین دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، و مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، میتواند راه را برای بازگشت ایران به اقتصاد جهانی هموار کند و به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان اجازه دهد تا روابط تجاری و مالی خود را با جهان خارج از سر بگیرد.
اقتصاد ایران
در حالی که مسیر رسیدن به توافق نهایی همچنان با موانعی همراه است، بهویژه پس از به تعویق افتادن مذاکرات برنامهریزیشده در سوئیس و وقوع درگیریهای مجدد بین اسرائیل و حزبالله در لبنان، ادامه تفاهم فعلی میتواند منجر به لغو تحریمهایی شود که صادرات نفت ایران و سیستم مالی کشور را به شدت مختل کردهاند.
این توافق، میلیاردها دلار از داراییهای مسدود شده ایران را آزاد میکند، علاوه بر این، یک صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری با حمایت ایالات متحده و شرکای منطقهای برای کمک به بازسازی و توسعه اقتصاد ایران ایجاد خواهد کرد.
ایران همچنین ممکن است برای اولین بار بتواند از موقعیت استراتژیک خود در امتداد تنگه هرمز، یکی از مهمترین گلوگاههای نفتی جهان، با اعمال عوارض بر عبور کشتیهای تجاری، از نظر اقتصادی بهرهمند شود. این امر قبل از جنگ بعید به نظر میرسید، اما تحت توافق ایالات متحده و ایران به یک امکان تبدیل شده است.
اسفندیار باتمانقلیچ، مدیر اجرایی شرکت تحقیقاتی بورس و بازار مستقر در لندن، گفت که این توافق «یک سند خارقالعاده است که اهداف بلندپروازانهای را برای آینده روابط بین واشنگتن و تهران تعیین میکند.»
توافق شامل بازگشایی تنگه
این توافق شامل بازگشایی تنگه و پایان دادن به محاصره تجارت دریایی ایران توسط ایالات متحده است که از آوریل گذشته آغاز شد. همچنین به ایران اجازه میدهد صادرات نفت خود را بدون نیاز به فروش نفت خام با قیمتهای تخفیفدار به دلیل تحریمها از سر بگیرد و بخشی از داراییهای مسدود شده ایران که در خارج از کشور نگهداری میشود را آزاد میکند.
انتظار میرود لغو محدودیتهای تجاری، هزینههای واردات را برای ایرانیانی که برای تهیه بسیاری از کالاها به بازارهای موازی متکی بودهاند، کاهش دهد.
با این حال، دستیابی به بهبود اقتصادی پایدار همچنان به توانایی رهبری ایران در مدیریت مرحله بعدی بستگی دارد. کیسلایا پراساد، مدیر مرکز تجارت جهانی در دانشگاه مریلند، هشدار داد که تهران ممکن است “بیش از حد بازی کند” و به طور بالقوه روند صلح را به خطر بیندازد.
کارشناسان معتقدند که تحریمها تنها علت بحران اقتصادی نبودهاند. سوء مدیریت، فساد و سرکوب داخلی به افزایش نرخ تورم و بیکاری کمک کرده و موجهایی از ناآرامیهای اجتماعی را دامن زده است.
علاوه بر این، کاهش تنشهای بینالمللی به طور خودکار مشکلات ساختاری کشور، به ویژه آسیبهای وارده به زیرساختهای انرژی، صنعتی و حمل و نقل آن را که با سالها سرمایهگذاری ناکافی تشدید شده است، حل نمیکند.
برعکس، تحریمها ایران را به توسعه صنایع داخلی و تنوعبخشی به اقتصاد خود سوق داده است که میتواند پایه و اساس مهمی برای رشد آینده باشد.
جواد صالحی اصفهانی، استاد اقتصاد دانشگاه ویرجینیا تک، اظهار داشت که مهمترین عامل برای آینده اقتصاد ایران، لغو محدودیتهای مالی است، حتی مهمتر از لغو تحریمهای نفتی.
او توضیح داد که لغو محدودیتهای مالی نه تنها درآمدهای دولت را افزایش میدهد، بلکه درهایی را برای ایرانیان برای مشارکت در بازارهای جهانی باز میکند و به ایجاد کسب و کار و شغل کمک میکند. این امر با کاهش ارزش ریال ایران تسهیل میشود، که به محصولات ایرانی قدرت رقابت بیشتری در برابر اقتصادهایی مانند بنگلادش و چین میدهد.
به گفته کارشناسان، موفقیت توافق فعلی میتواند نقطه عطفی تاریخی برای اقتصاد ایران باشد، اما همچنان به پایبندی هر دو طرف به تفاهمات و توانایی تهران در رسیدگی به چالشهای مزمن داخلی خود بستگی دارد.