وقتی انقلاب در سال ۱۹۷۹ رژیم شاه را در ایران سرنگون کرد، هر دلار آمریکا تنها حدود ۷۰ ریال ایران ارزش داشت. تا اوایل سال ۲۰۲۶، این رقم به رقم سرسامآور ۱.۴ میلیون ریال به ازای هر دلار رسید.
سقوط پول ملی به نمادی آشکار از افول اقتصادی کشور تبدیل شده است و طیف وسیعی از ایرانیان را تحت تأثیر قرار داده است. در مقایسه با دوران شاه، ریال تقریباً ۲۰۰۰۰ برابر قویتر از امروز در برابر دلار بود.
بحران اقتصادی ایران
نارضایتی فعلی دیگر محدود به محافل سنتی اپوزیسیون نیست. در هفتههای اخیر، به گروههایی که زمانی حامی رژیم شیعه تأسیس شده پس از انقلاب ۱۹۷۹ محسوب میشدند، گسترش یافته است.
در اواخر دسامبر ۲۰۲۵، بازاریان تهران، که از نظر تاریخی جزو تأثیرگذارترین گروهها بودند، از اولین کسانی بودند که علناً به بحران اقتصادی رو به وخامت، تورم نزدیک به ۵۰٪ و کاهش شدید ارزش ریال اعتراض کردند.
یکی از بازاریان که نخواست نامش فاش شود، به رویترز گفت: “ما برای زنده ماندن تقلا میکنیم. به دلیل تحریمهای آمریکا نمیتوانیم کالا وارد کنیم و از آنجا که اقتصاد اکنون توسط سپاه پاسداران یا وابستگان آن کنترل میشود، آنها فقط به منافع خود فکر میکنند.
زیرساختهای در حال فروپاشی و بحران انرژی
کارشناسان تأیید میکنند که بحران اقتصادی ایران با وخامت زیرساختهای آن، به ویژه در بخش انرژی، تشدید میشود. آندریاس گلدتاو، کارشناس امور ایران در دانشگاه ارفورت آلمان، گفت که زیرساختهای انرژی این کشور در وضعیت بسیار بدی قرار دارد.
گلدتاو در مصاحبهای با دویچه وله توضیح داد که ایران به طور فزایندهای در انجام آنچه که به عنوان قرارداد اجتماعی با شهروندانش شناخته میشود، با مشکل مواجه میشود و افزود: “علیرغم منابع عظیم انرژی، قطعی برق به یک اتفاق روزانه تبدیل شده است. با توجه به اینکه یارانههای انرژی بخش فزایندهای از بودجه دولت را مصرف میکنند، قیمت بنزین افزایش یافته و بار بیشتری بر دوش خانوادهها و مشاغل گذاشته شده است.”
سپاه پاسداران و اقتصاد نخبگان
اقتصاد ایران به طور جداییناپذیری با نخبگان سیاسی جمهوری اسلامی، به ویژه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC)، که بخشهای وسیعی از فعالیتهای اقتصادی را کنترل میکند، مرتبط است.
در کنار سپاه، شبکهای از بنیادهای مذهبی معروف به بنیادها فعالیت میکنند که نفوذ قابل توجهی بر پروژههای زیرساختی، بخش آموزش و صنعت داروسازی دارند.
حتی نام خاتم الانبیا (خاتمالانبیا) هیچ شباهتی به اثر تاریخی نمایش داده شده در کاخ توپکاپی در استانبول ندارد. در ایران، این نام به بزرگترین مجتمع ساختمانی و صنعتی کشور اشاره دارد که توسط سپاه کنترل میشود.
سپاه از بخشهای مختلف اقتصاد سود میبرد: از خطوط هوایی و بنادر گرفته تا فعالیتهای واردات و صادرات، نفت، صنایع نظامی و حتی کلینیکهای پزشکی تخصصی.
این نهاد به طور گسترده به عنوان بزرگترین شبکه قاچاق کشور شناخته میشود که نفت تحریم شده را به چین صادر میکند و کالاهای ممنوعه مانند الکل را وارد میکند.
سپاه پاسداران همچنین مالک خطوط هوایی تحت تحریم غرب، از جمله ماهان ایر، است و بیشترین سهام شرکت مخابرات ایران را کنترل میکند. همچنین، به همراه چهرههای نزدیک به علی خامنهای، رهبر ایران، در دومین اپراتور بزرگ تلفن همراه کشور، امتیان ایرانسل، سهام دارد.
اقتصادی مبهم و بدون نظارت
با توجه به ماهیت مبهم شبکههای تجاری سپاه پاسداران و فقدان نظارت مؤثر، علیرغم برخی موارد محدود فساد، میزان واقعی نفوذ اقتصادی سپاه پاسداران همچنان موضوع بحث است، حتی در میان کارشناسان.
کیهان ولدبیگی، محقق موسسه بینالمللی تاریخ اجتماعی در آمستردام، میگوید که سپاه پاسداران و بنیادهای آن از اواخر دهه ۲۰۰۰ به بازیگران اقتصادی غالب در ایران تبدیل شدهاند.
وی افزود: «تخمین سهم دقیق آنها از تولید ناخالص داخلی دشوار است زیرا آنها از طریق شبکههای پیچیدهای از شرکتهای هلدینگ، شرکتهای صوری و بنیادهای شبه خیریه فعالیت میکنند.» «ولادبیگی تخمین میزند که این شبکه اقتصادی نظامی-مذهبی تا اواخر دهه ۲۰۱۰ تقریباً ۵۰٪ از تولید ناخالص داخلی ایران را تشکیل میداد و خاطرنشان کرد که نفوذ آن از آن زمان عمیقتر شده و اکنون بیش از نیمی از اقتصاد را کنترل میکند.»
یک رژیم زامبی یا قدرتی که با زور باقی مانده است؟
کریم سجادپور، محقق بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی در واشنگتن، معتقد است که پایه خشم مردمی در ایران دائماً در حال گسترش است.
سجادپور گفت که انقلاب ۱۹۷۹ حدود یک سال طول کشید تا به اوج خود برسد، در حالی که اعتراضات فعلی «فقط چند هفته است که ادامه دارد». او رژیم ایران را به عنوان یک رژیم زامبی توصیف کرد که بر اساس یک ایدئولوژی، مشروعیت و اقتصاد در حال مرگ ساخته شده است و توسط یک رهبر ۸۶ ساله رهبری میشود.