به گفته اکونومیست، بعید است که به اصطلاح «محور مقاومت» به رهبری ایران از بین برود، اما سالها جنگ، اجزای آن را تضعیف کرده و آنها را به سمت استقلال بیشتر سوق داده و توانایی آنها را برای فعالیت به عنوان یک شبکه هماهنگ تحت هدایت تهران کاهش داده است.
ایران در دهه ۱۹۸۰، زمانی که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) آموزش حزبالله در لبنان را بر عهده گرفت، حمایت از گروههای مسلح عرب را آغاز کرد. هدف این استراتژی جبران قابلیتهای نظامی متعارف محدود ایران با اعمال نفوذ در خارج از کشور و دور نگه داشتن درگیریها از خاک ایران بود.
با این حال، این مدل با شکستهای قابل توجهی روبرو شده است. جنگهایی که پس از حمله حماس در ۷ اکتبر ۲۰۱۳ آغاز شد، منجر به حملات مستقیم به خود ایران شد. حزبالله و حماس به شدت تضعیف شدند، دولت بشار اسد در سوریه سقوط کرد و عراق به گروههای مسلح دستور داد تا اکتبر خلع سلاح شوند.
اکونومیست استدلال میکند که احتمال فروپاشی شبکه ایران بیشتر از آن است که از هم بپاشد، زیرا برخی از گروهها به تهران وابستهتر میشوند، برخی دیگر مستقلتر میشوند و برخی دیگر به دنبال حامیان جایگزین هستند.
محور مقاومت ایران
حزبالله نمایندهی جناحی است که بیشترین وابستگی را به ایران دارد. پیش از سال ۲۰۲۳، اعتقاد بر این بود که این حزب بیش از ۱۰۰۰۰۰ موشک و راکت، همراه با یک نیروی رزمی بسیار باتجربه، در اختیار دارد. حسن نصرالله، که در سال ۲۰۲۴ توسط اسرائیل کشته شد، از نظر ایدئولوژیکی به ایران نزدیک بود، اما میزان قابل توجهی از خودمختاری را حفظ کرد.
به نظر میرسد جانشین او، نعیم قاسم، قدرت کمتری دارد، زیرا حملات اسرائیل تعدادی از رهبران ارشد این حزب را کشته است و مقامات لبنانی آن را تحت فشار قرار میدهند تا زرادخانهی باقیماندهی خود را واگذار کند.
این مجله اظهار داشت که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، عواملی را به لبنان اعزام کرده است تا کنترل مستقیم بیشتری بر این حزب اعمال کند و گزینههای محدودی را برای آن باقی بگذارد و آن را در ماه مارس به سمت جنگ جدیدی با اسرائیل سوق دهد.
در همین حال، محبوبیت حزبالله در داخل کشور کاهش یافته است و به ایران انگیزه میدهد تا آن را حفظ کند، تا حدی به دلیل اهمیت نمادین فروپاشی آن برای نفوذ منطقهای ایران.
حوثیها: متحدی مستقلتر
در سوی دیگر این طیف، حوثیهای یمن قرار دارند که حمایت ایران به آنها کمک کرده است تا از یک شورش محلی به نیرویی تبدیل شوند که قادر به استفاده از موشکهای ضد کشتی و سرنگونی پهپادهای آمریکایی ریپر است.
اما حوثیها به طور فزایندهای در جهت منافع خود عمل میکنند. آنها قابلیتهای تولید سلاح خود را توسعه دادهاند، با الشباب در سومالی ارتباط برقرار کردهاند و با روسیه و چین ارتباط برقرار کردهاند.
تهران و حوثیها هنوز تعدادی دشمن مشترک دارند، اما این بدان معنا نیست که گروه یمنی از ایران دستور میگیرد.
شبه نظامیان عراقی: بین وفاداری و استقلال
جناحهای مسلح شیعه در عراق در موقعیت میانی قرار دارند. ایران همچنان متحد این گروهها است، اما دولت عراق به حامی اصلی بسیاری از آنها تبدیل شده است و به بیش از ۲۰۰۰۰۰ عضو شبهنظامی حقوق میدهد.
برخی از جناحها در اوایل امسال حملاتی را به پایگاههای ایالات متحده انجام دادند، اما به نظر میرسد گروههای بزرگتر در به خطر انداختن جایگاه خود در عراق مردد هستند.
به گزارش اکونومیست، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ظاهراً پس از آنکه جناحهای بزرگتر از ترس پیامدهای آن بر جایگاه داخلی خود از انجام حملات علیه کشورهای خلیج فارس خودداری کردند، گروههای کوچکتری را در عراق برای انجام حملات علیه این کشورها ایجاد کرده است.
حماس: متحدی که با محور مقاومت همسو نیست
حماس مدتهاست که در شبکه عمدتاً شیعه، وضعیت متفاوتی دارد. خلیل الحیه، رهبر جدید آن، به عنوان فردی نزدیک به ایران دیده میشود، اما سایر مقامات این جنبش طرفدار تقویت روابط با ترکیه و کشورهای خلیج فارس هستند.
ایران منابع کمتری برای بازسازی شبکه خود دارد
علاوه بر کاهش قدرت متحدانش، تهران با محدودیتهای بیشتری در ظرفیت مالی و نظامی خود برای بازسازی شبکه منطقهای خود مواجه است. این جنگ صدها میلیارد دلار خسارت به بار آورده است، در حالی که ایالات متحده همچنان بنادر ایران را محاصره و تحریمها را تشدید میکند.
سقوط رژیم اسد همچنین مسیر زمینی که ایران برای رسیدن به لبنان استفاده میکرد را قطع کرد و انتقال حمایت به حزبالله را دشوارتر ساخت.
اکونومیست، ضمن اذعان به محدودیتهای این مقایسه، شباهتهایی بین وضعیت فعلی و وضعیت کشورهای متحد شوروی در دهه ۱۹۸۰، زمانی که مسکو دیگر نمیتوانست از همه متحدان خود حمایت کند، قائل میشود.
در نتیجه، این مجله میگوید که شبکه منطقهای ایران ممکن است پابرجا بماند، اما به طور فزایندهای مجموعهای از بازیگران نامتجانس خواهد بود، نه یک «محور» واحد که به عنوان یک سیستم منسجم تحت رهبری تهران عمل میکند.