رویترز روز پنجشنبه گزارش داد که ایران سال گذشته از طریق یک سازوکار تجاری مستقر در چین، حدود ۲ تا ۲.۵ میلیارد دلار از طریق درآمدهای نفتی خود، از جمله حداقل در یک مورد، قراردادهای تجهیزات نظامی، تأمین مالی خرید کالاهای چینی را بر عهده داشته است.
رویترز با استناد به دو منبع ارشد ایرانی و سه فرد دیگر آشنا با این سازوکار، اعلام کرد که این سازوکار که شبیه تهاتر است، به تهران اجازه میدهد تا پرداختهای نفت ایران را به وجوهی که برای خرید واردات چینی استفاده میشود، تبدیل کند و کانالهای بانکی بینالمللی مستقیم را دور بزند.
به گفته این منابع، ایران از این سیستم برای خرید دارو، وسایل نقلیه و تجهیزات ارتباطی استفاده کرده است. این سازوکار همچنین سال گذشته به قراردادهایی به ارزش میلیونها دلار برای تأمین تجهیزات دفاع هوایی به ایران مرتبط بوده است.
ایران ۲.۵ میلیارد دلار درآمد نفتی
این سازوکار حداقل از سال ۲۰۲۱ عملیاتی شده است، اما اهمیت آن با تشدید تحریمهای واشنگتن علیه ایران و شرکتهایی که با تهران تجارت میکنند، افزایش یافته است.
سه نفر از افراد آشنا با این ترتیبات گفتند که نهادی که از طرف شرکت نفت دولتی چین، ژوهای ژنرونگ، نفت خریداری میکند، حداقل تا امسال ماهانه صدها میلیون دلار در یک نهاد مالی مستقر در چین به نام ژو شین واریز میکرده است.
به گزارش رویترز، این پرداختها شامل خرید نفت ایران قبل از انتقال وجوه توسط ژو شین به صادرکنندگان و شرکتهای چینی درگیر در پروژههای زیرساختی در ایران، احتمالاً از طریق سایر موسسات مالی چینی، بوده است.
این منابع گفتند که حدود ۷۰ درصد از درآمدهای نفتی ایران که از طریق این مکانیسم منتقل شده است، به پروژههای زیرساختی اختصاص یافته است، در حالی که مابقی به حسابهای یک ابزار ویژه (SPV) که برای پرداخت به تامینکنندگان کالا به ایران استفاده میشود، واریز شده است.
دو منبع ایرانی وجود این نهاد را که رویترز میگوید قبلاً ناشناخته بوده است، تأیید کردند.
نفت در برابر کالاهای چینی
به گفته پنج منبع، SPV توسط دو طرف اداره میشود، یکی به نمایندگی از وزارت بازرگانی چین و دیگری مرتبط با بانک مرکزی ایران.
به گفته سه منبع، وقتی بانک مرکزی ایران استفاده یک واردکننده از وجوه نگهداری شده توسط آن نهاد را تأیید میکند، نهاد مرتبط با ایران به همتای چینی خود اطلاع میدهد تا پرداختها به تأمینکنندگان را مجاز کند.
این ساختار به شرکتهای چینی اجازه میدهد بدون تعامل مستقیم با ایران، وجه دریافت کنند. رویترز گزارش داد که هیچ نشانهای مبنی بر نقض تحریمها توسط شرکتهای چینی تأمینکننده کالاهای غیرنظامی ایران پیدا نکرده است.
رویترز نتوانست هیچ سابقهای از یک نهاد مالی به نام ژو شین در سوابق شرکتهای چینی پیدا کند و یک منبع گفت که ممکن است فقط در یک صفحه گسترده وجود داشته باشد.
پکن: ما از این ترتیبات اطلاعی نداریم
وزارت امور خارجه چین به رویترز گفت که از سازوکار توصیف شده توسط این آژانس بیاطلاع است و تأکید کرد که چین همواره با تحریمهای یکجانبهای که مبتنی بر قوانین بینالمللی نیستند و توسط شورای امنیت سازمان ملل تأیید نشدهاند، مخالف است.
هیئتهای نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد در نیویورک و ژنو به درخواستهای رویترز برای اظهار نظر پاسخ ندادند. بانک مرکزی ایران، وزارت بازرگانی چین، شرکت ملی نفت ایران و ژوهای ژنرونگ نیز به سؤالات آژانس در مورد نقش ادعایی خود در این سازوکار پاسخی ندادند.
فشار ایالات متحده اهمیت این سازوکار را افزایش میدهد
چین سالهاست که خریدار اصلی نفت ایران بوده است. طبق دادههای کپلر که توسط رویترز ذکر شده است، بیش از ۸۰ درصد از محمولههای نفت خام ایران در سال ۲۰۲۵ به چین رفته است که میانگین آن حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز است.
این سازوکار به تهران کمک کرده است تا علیرغم سالها تحریم، جریان تجارت را حفظ کند و در عین حال به چین دسترسی به نفت ایران را با قیمتهای تخفیف داده شده نیز میدهد.
این سازوکار با تشدید فشار اقتصادی ایالات متحده بر ایران در طول جنگ تجاری شش ماهه، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در ماه اوت، اسکات بیسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، به کشورها در مورد ادامه روابط تجاری با تهران هشدار داد و تهدید کرد که آنها را از سیستم مالی مبتنی بر دلار محروم خواهد کرد.
رویترز اعلام کرد که قادر به تعیین میزان تأثیر محاصره دریایی ایالات متحده بر صادرات نفت ایران از طریق سازوکار تجاری با چین نیست و خاطرنشان کرد که از زمان اعمال مجدد محاصره در ۱۴ ژوئیه، هیچ محموله نفت خام ایران با موفقیت از تنگه هرمز به چین عبور نکرده است.
در سپتامبر ۲۰۲۵، تحریم تسلیحاتی سازمان ملل متحد بر اکثر صادرات عمده سلاحهای متعارف به ایران، به همراه سایر تحریمها، دوباره برقرار شد.
آندره گزلی، مدرس سیاست بینالملل در دانشگاه اکستر و متخصص روابط چین با خاورمیانه، گفت که پکن به دنبال مقاومت در برابر فشار ایالات متحده بدون خطر محرومیت از سیستم مالی بینالمللی برای بانکها و شرکتهای بزرگ چینی است.
وی افزود که چین میخواهد آنچه را که او «انکار قابل قبول» در مورد نقش خود در چنین ترتیباتی مینامد، حفظ کند.