محسن رضایی، فرمانده سابق سپاه پاسداران، حالا به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی انتخاب شده است. این حرکت یعنی نگاه به امنیت و ارتش در تصمیمگیریهای فعلی جدیتر شده درست در زمانی که هم جنگ جریان دارد، هم مذاکرات درباره آینده تنگه هرمز متوقف شده است.
رضایی جای محمد باقر ذوالقدر را گرفته؛ ذوالقدر اخیراً مشاور سیاسی مجتبی خامنهای شده بود. قبل از این هم علی لاریجانی دبیر شورا بود که در ماه مارس طی حمله هوایی آمریکا و اسرائیل کشته شد.
این انتصاب وقتی انجام شد که تهران دارد از تنگه هرمز به عنوان اهرم فشار در بازی طولانی با آمریکا و اسرائیل استفاده میکند. همزمان، آمریکا هم محاصره دریایی بنادر ایران را ول نکرده تا فشار اقتصادی را بیشتر کند.
موضوعات مرتبط: مجتبی خامنهای رهبر جدید ایران.. انتقال قدرت تاریخی در خانواده
محسن رضایی کیست؟
رضایی ۷۱ ساله است. از سال ۱۹۸۱ تا ۱۹۹۷ فرمانده سپاه بود، یعنی دقیقا در دوره جنگ ایران و عراق یا همان «دفاع مقدس». بعد از سپاه، وارد سیاست شد و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام شد، نهادی که باید اختلافات میان مجلس و شورای نگهبان را حل کند.
رضایی جزو معدود چهرههایی است که تخصص نظامی، سیاسی و اقتصادی را با هم دارد و ارتباطهای قویای هم با نهادهای امنیتی و سپاه و مراکز تصمیمگیری کشور پیدا کرده.
اخبار مهم: عراقچی: مذاکره با آمریکا منتفی است؛ تنشها نفت جهان را تحت تأثیر قرار داد
رضایی و تنگه هرمز
برای رضایی، کنترل تنگه هرمز یکی از مهمترین نقاط عبور انرژی جهان خیلی مهم است. خودش چند وقت پیش گفت کنترل تنگه از داشتن «دهها بمب اتم» هم ارزشمندتر است. درست هفته گذشته هم به آمریکا هشدار داد اگر به محاصره بنادر ایران ادامه بدهد، باید منتظر «خطرات و زیانهای قابل ملاحظه» باشد.
از شروع بحران فعلی (از فوریه) ایران محدودیتهایی روی رفتوآمد کشتیها در تنگه گذاشته و آمریکا هم همچنان سیاست فشار حداکثریش را ادامه میدهد تا صادرات نفت ایران به گل بنشیند.
دو انتصاب دو پیام
دفتر مسعود پزشکیان، رئیس جمهور، خبر انتصاب رضایی را منتشر کرد، ولی درست بعد از آن مجتبی خامنهای هم حکمی داد و او را نماینده خودش در شورا کرد.
در این حکم، مخصوصاً روی تجربه رضایی در جنگ عراق و ایران تاکید شده بود و همین، تحلیلها را بیشتر سمت تاثیر سابقه نظامی او برد.
شورای عالی امنیت ملی، یکی از مراکز مهم تصمیمگیری در ایران است و نظر نهاد ریاست جمهوری، وزارت امور خارجه، ارتش و امنیت را با هم جمع میکند. پس اینکه چه کسی دبیر شورا باشد، فقط نقش اداری یا دفتری نیست، مخصوصا در وضعیت امروز با جنگ، بنبست مذاکرات با آمریکا، و البته دعواهای تمامنشدنی بر سر تنگه هرمز.
چرا رضایی؟
عباس اصلانی، کارشناس مسائل استراتژیک از تهران، کیفیت رضایی را در این میبیند که هم رزومه نظامی دارد، هم سیاست و اقتصاد میفهمد و همین به او کمک میکند نهادهای مختلف را هماهنگ کند.
از نگاه او، تهران کسی را لازم داشت که بلد باشد جناحهای متفاوت را جمع کند، و ارتباطات رضایی هم در میان اصولگراها خوب است و هم با مخالفان تندروترش زاویه دارد. در انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۲۴ هم رضایی به جای همحزبیهای تندروتر، پشت قالیباف ایستاد که طبیعتا او را به طیف محافظهکاران حوزه مجلس که مدافع گفتوگو با آمریکا هستند نزدیکتر کرد تا طیف سعید جلیلی.
این ترکیب شاید به رضایی اجازه دهد بین دولت مذاکرهگر پزشکیان، محافظهکارها، و البته شبکههای نظامی–امنیتی سنتی که با آنها رفاقت دیرینه دارد، مانور بدهد.
سختگیری نظامی یا باز کردن راه مذاکره؟
اول اینکه این انتخاب یعنی گلوی تصمیمات مهم بیشتر در دستان نظامیها افتاده و حتی ممکن است نشانه بالا رفتن سهم ارتش و امنیت در سیاست کشور باشد، با توجه به جنگ و فشارهای آمریکا.
برداشت دوم اما میگوید حضور یک فرمانده سپاه در مرکز تصمیمگیری، شاید توافق آینده را راحتتر کند. چرا؟ چون اگر توافقی بود، رد کردنش برای تندروها سختتر میشود.
ماشاءالله شمسالواعظین میگوید رضایی برای برخی یک چهره قدیمی است و منتظر اسم جدیدی بودند، ولی همین تجربه نظامیاش، وزن سیاسی پروندهها را بالا میبرد و حتی میتواند جلوی اعتراض تندروها به احتمالات توافق را هم بگیرد.
بالاخره اگر یک فرمانده سپاه وارد مذاکره با آمریکا شود، سخت است به او تهمت ضعف یا سازش زد
از یک طرف، تهران نشان میدهد اگر آمریکا فشار را بیشتر کند، جواب محکمتری خواهد گرفت. از طرف دیگر هم انگار رژیم دنبال پوشش و مشروعیت داخلی برای تصمیمات سخت مذاکراتی است.
تجربه ثابت کرده توافقهای بزرگ فقط با حضور چهرههای میانهرو شکل نمیگیرند. گاهی باید کسی از درون سیستم امنیتی بیاید تا بتواند از دل توافق دفاع کند.
پس، اهمیت رضایی فقط به تندرو بودن یا میانهرو بودنش نیست. مهم این است که او میتواند تصمیمهای کلیدی بالا را به سیاست اجرایی روی زمین تبدیل کند با پشتوانهای که کمتر کسی الان دارد.
تغییر دکترین امنیتی؟
محسن فرخانی، استاد روابط بینالملل، زاویه دیگری دارد. به نظر او، این انتصاب نشانه تغییر دکترین امنیتی ایران است، نه فقط تلاشی برای جلب حمایت داخلی پشت میز مذاکره.
فرخانی این تصمیم را به ناکامی دیپلماسی در مهار تنشها و پایبند نبودن آمریکا به تفاهمنامه ماه ژوئن ربط میدهد. میگوید تهران مجبور شده سکان امنیت را دوباره دست افراد باتجربه نظامی مثل رضایی بدهد کسی که یادگار فرماندهی سپاه در روزهای جنگ است و بلد است با بحرانها چطور برخورد کند.