با اینکه دونالد ترامپ بارها گفته توافق برای پایان دادن به جنگ آمریکا و ایران نزدیک است، ولی مذاکرهها هنوز گرههای زیادی دارد. دو طرف به هم اعتماد ندارند و مواضعشان هم زمین تا آسمان فرق میکند.
۲۳ می، ترامپ گفت توافق “تقریباً تکمیل” شده. او پیشنهاد کرده بود تنگه هرمز باز شود، تحریمها کاهش پیدا کنند و بخشی از داراییهای بلوکه شده ایران آزاد شود. همه اینها بدون اینکه ایران فعلاً امتیازی در برنامه هستهای یا موشکهای بالستیکش بدهد.
ولی فشار جمهوریخواهان خیلی زود باعث شد موضع دولت آمریکا سفتتر بشود. چند روز بعد دوباره ترامپ تاکید کرد توافق “بسیار نزدیک” است. از آن طرف تهران خبرهایی که درباره دادن امتیاز بزرگ سرغنیسازی یا برنامه هستهای منتشر شده بود، رد کرد.
همچنین بخوانید: پزشکیان: مذاکرات با واشنگتن در چارچوب منافع ملی انجام میشود
توافق آمریکا و ایران
اول ژوئن ورق برگشت. ایران به عملیات نظامی اسرائیل در لبنان اعتراض کرد و بین واشنگتن و تهران هم درگیری نظامی شد. بعدش مذاکرهها متوقف شد. ترامپ اول گفت اگر مذاکرهها شکست هم بخورد “برایم مهم نیست”، ولی کمی بعدتر تایید کرد که تماسها “با سرعت بالا” ادامه دارد.
از سمت ایران گزارش شده که فعلاً دارد آخرین پیشنهادهای آمریکا را بررسی میکند. با این حال، کانالهای ارتباطی مستقیم بین دو کشور همچنان بستهاند و تبادل حملات نظامی اوضاع را هر روز پیچیدهتر میکند.
مشکل دیگر این است که مذاکرات غیرمستقیم است. چند واسطه وسط هستند، اختلاف بین نهادهای تصمیمگیر ایرانی هم کم نیست، و نگرانیهای امنیتی به خاطر همین کانالهای ارتباطی باعث شده رد و بدل کردن پیامها مدتدار و پیچیده شود.
در طرف مقابل، ایران به شدت به دولت ترامپ مشکوک است. به نظر تهران، رئیسجمهور آمریکا ثبات سیاسی لازم برای جمع و جور کردن یک توافق مهم یا عمل به تعهدها را ندارد. این تردیدها، مخصوصاً بعد از اتفاقات ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ برایشان شدیدتر شد، آن موقعها که فکر میکردند به توافق نزدیک شدهاند اما بعد با حملات آمریکا و اسرائیل غافلگیرشان کردند.
همچنین بخوانید: تکذیب امارات درباره تغییر اقامت ایرانیان و رد لغو ویزا
ایران همچنین یک تضمین قانونی
خواسته ایران هم روشن است، آمریکا باید قبل از اینکه ایران امتیاز جدی بدهد، چند قدم بردارد. تحریمها را کاهش بدهد، محدودیتهای دریایی را بردارد، داراییها را آزاد کند. ایران همچنین یک تضمین قانونی میخواهد که دولتهای آینده آمریکا توافق را زیر پا نگذارند، ولی واشنگتن به لحاظ قانون اساسی نمیتواند چنین تضمینی بدهد.
در این بین، ترامپ سر شرطهای سختگیرانه خودش مانده: محدودیت شدید روی برنامه موشکی ایران، قطع کمک به نیروهای متحد منطقهای و جمعکردن برنامه هستهای. او اصلاً نمیخواهد توافق تازهای شبیه برجام دولت اوباما باشد، همان توافقی که خودش ۲۰۱۸ از آن خارج شد.
کارشناسان میگویند این دوره مذاکره خیلی متفاوت با سری قبلی است که نهایتاً برجام از دلش درآمد. آن زمان مذاکرات نزدیک به ۲۰ ماه طول کشید، متخصصها و دیپلماتهای زیادی درگیر بودند. ولی الان ترامپ فقط به یک حلقه کوچک از مشاورانش مثل استیو ویتکوف و جارد کوشنر تکیه میکند.
بهخاطر خساراتی که در جنگ ۲۰۱۵ به تأسیسات هستهای ایران وارد شد، حالا حتی راستیآزمایی میزان ذخایر اورانیوم غنیشده هم کار راحتی نیست. همین باعث شده مکانیسمهای نظارت فنی سختتر شوند و لغو تحریمها هم بیشتر به سرنوشت همین مواد هستهای گره بخورد.
تحلیلگران معتقدند آمریکا حالا با دست ضعیفتری وارد مذاکره شده، چون قبلاً از نیروی نظامی استفاده کرده و ابزار فشارش کمتر شده. از آن طرف ایران احساس قدرت بیشتری میکند و نسل جدیدی از رهبرانش باور دارند موقعیت جغرافیایی و قدرت نظامی کشورشان میتواند بازی را در منطقه به نفع ایران عوض کند.
برای همین ایران حالا فقط دنبال حل پرونده هستهای نیست. توقف حملات اسرائیل به حزبالله لبنان را هم وارد فهرست شروطش کرده.
کارشناسان معتقدند احتمال رسیدن به توافقی که همه شرط و شروط ترامپ را پوشش بدهد، خیلی کم است. سناریوی محتمل این است که یک توافق موقت شکل بگیرد، در ازای مشوقهای مالی و کاهش بخشی از تحریمها، تنگه هرمز دوباره باز شود ولی مسائل اساسیتر به بعد موکول شود.
در این شرایط، کشورهای خلیج عربى حالا به آمریکا به چشم کسی نگاه میکنند که شاید دیگر توانش را برای کنترل تنشها و محافظت از متحدانش از دست داده. این میتواند باعث شود آنها بیشتر به دنبال ترتیبات امنیتی جایگزین برای منطقه بگردند.